نخ زیر لثه دندانپزشکی چیست؟ راهنمای انتخاب سایز و تفاوت نخ بافتهشده و پیچخورده
نخ زیر لثه دندانپزشکی یکی از ابزارهای مهم در درمانهای ترمیمی و ساخت روکشهای دندانی است که به دندانپزشک کمک میکند بافت لثه را بهصورت موقت از سطح دندان کنار بزند. این کار باعث میشود مرز تراش دندان بهتر دیده شود و شرایط مناسبتری برای قالبگیری یا اسکن دیجیتال فراهم شود.
اگر برای دریافت روکش، لمینت یا سایر ترمیمهای دندانی به کلینیک مراجعه کرده باشید، ممکن است دندانپزشک از نخی ظریف در اطراف دندان استفاده کند. این نخ که با نام نخ رترکشن نیز شناخته میشود، نقش مهمی در ثبت دقیق جزئیات دندان و ساخت ترمیم متناسب با ساختار آن دارد.
اما نخ زیر لثه چگونه عمل میکند؟ چه تفاوتی میان انواع بافتهشده و پیچخورده وجود دارد و انتخاب سایز مناسب آن چگونه انجام میشود؟ در ادامه، به این پرسشها پاسخ میدهیم.

نخ زیر لثه دندانپزشکی چیست و چگونه عمل میکند؟
نخ زیر لثه یا Gingival Retraction Cord، نخی مخصوص است که در شیار طبیعی میان دندان و لثه قرار میگیرد. این شیار در اصطلاح دندانپزشکی، سولکوس لثه نام دارد.
هدف از قرار دادن نخ در این ناحیه، ایجاد فاصلهای موقت میان لثه و سطح دندان است تا دندانپزشک بتواند مرز ترمیم یا خط خاتمه تراش دندان را بهتر مشاهده کند.
نخ کنارزننده لثه علاوه بر جابهجایی مکانیکی بافت، میتواند به جذب مایعات موجود در شیار لثه کمک کند. برخی انواع این نخ به مواد قابض یا کنترلکننده خونریزی آغشته هستند و در شرایط مناسب، کنترل رطوبت و خونریزی را آسانتر میکنند.
استفاده صحیح از این ابزار به افزایش دقت مراحل قالبگیری کمک میکند، اما انتخاب نوع و اندازه نامناسب یا وارد کردن فشار بیش از حد ممکن است باعث آسیب به بافت لثه شود.
کاربرد نخ زیر لثه در دندانپزشکی چیست؟
نخ رترکشن در درمانهایی استفاده میشود که مشاهده دقیق مرز دندان و کنترل رطوبت اطراف آن اهمیت دارد. البته استفاده از این نخ برای تمام درمانهای ترمیمی ضروری نیست و به شرایط بالینی بیمار بستگی دارد.
مهمترین کاربردهای آن عبارتاند از:
- کنار زدن موقت لثه هنگام قالبگیری روکش دندان
- نمایان کردن خط خاتمه تراش برای ساخت لمینت سرامیکی
- کمک به ثبت دقیق جزئیات دندان در اسکن دیجیتال
- کنترل مایعات شیار لثه و خونریزی خفیف
- فراهم کردن دسترسی مناسب به حاشیه برخی ترمیمهای کامپوزیتی
- کمک به ثبت دقیق مرز ترمیم در ساخت بریجهای دندانی
نقش نخ زیر لثه در قالب گیری روکش دندان
یکی از مهمترین مراحل ساخت روکش، ثبت دقیق شکل دندان تراشخورده و مرز آن است. اگر بخشی از خط خاتمه تراش توسط لثه پوشانده شده باشد، ماده قالبگیری یا اسکنر داخل دهانی ممکن است نتواند جزئیات آن ناحیه را بهدرستی ثبت کند.
دندانپزشک با استفاده از نخ زیر لثه، فضای مناسبی در اطراف دندان ایجاد میکند تا مرز تراش قابل مشاهده و ثبت باشد.
قالبگیری دقیق میتواند به ساخت روکشی با تطابق حاشیهای بهتر کمک کند. تطابق مناسب روکش با دندان نیز یکی از عوامل مهم در کاهش تجمع پلاک، حفظ سلامت لثه و کاهش احتمال مشکلات حاشیهای ترمیم است.
انواع نخ زیر لثه دندانپزشکی
نخهای رترکشن از نظر ساختار الیاف، میزان جذب مایعات، انعطافپذیری و وجود مواد شیمیایی با یکدیگر تفاوت دارند. شناخت این ویژگیها به انتخاب مناسبتر نخ برای شرایط مختلف درمانی کمک میکند.
نخ زیر لثه بافتهشده (Braided)
نخ بافتهشده از رشتههایی تشکیل شده است که بهصورت منظم در یکدیگر بافته شدهاند. این ساختار معمولاً باعث انسجام مناسب نخ میشود و احتمال باز شدن رشتهها هنگام قرارگیری در شیار لثه را کاهش میدهد.
از ویژگیهای این نوع نخ میتوان به حفظ بهتر شکل، سهولت نسبی در جایگذاری و قابلیت جذب مایعات اشاره کرد. نخ بافتهشده بسته به قطر و ویژگیهای محصول، میتواند در قالبگیری روکش و سایر ترمیمهای غیرمستقیم کاربرد داشته باشد.
نخ زیر لثه پیچخورده (Twisted)
نخ پیچخورده از چند رشته الیاف تشکیل شده است که به دور یکدیگر تابیده شدهاند. این نوع نخ معمولاً ساختار سادهتری دارد و در سایزهای مختلف تولید میشود.
در برخی محصولات، رشتههای نخ پیچخورده ممکن است هنگام دستکاری یا قرارگیری در شیار لثه از یکدیگر باز شوند. به همین دلیل، نحوه استفاده از ابزار مخصوص و کنترل فشار هنگام جایگذاری اهمیت زیادی دارد.
این نوع نخ نیز در صورت انتخاب صحیح سایز و رعایت اصول بالینی میتواند برای کنار زدن موقت لثه مورد استفاده قرار گیرد.
نخ زیر لثه حلقوی یا کشباف (Knitted)
نخ حلقوی از حلقههای بههمپیوسته تشکیل شده است. ساختار آن معمولاً قابلیت فشرده شدن و بازگشت نسبی به شکل اولیه را فراهم میکند.
این ویژگی میتواند به قرارگیری نخ در شیار لثه و ایجاد فضای مناسب کمک کند. بسیاری از نخهای حلقوی قابلیت جذب مطلوب مایعات دارند، اما عملکرد نهایی آنها به جنس، قطر، طراحی و دستورالعمل شرکت سازنده بستگی دارد.

تفاوت نخ زیر لثه بافتهشده و پیچخورده چیست؟
انتخاب میان نخ بافتهشده و پیچخورده به شرایط لثه، عمق شیار، موقعیت خط خاتمه تراش و تجربه دندانپزشک بستگی دارد.
| ویژگی | نخ بافتهشده | نخ پیچخورده |
|---|---|---|
| ساختار | رشتههای درهمبافته | رشتههای تابیدهشده |
| انسجام الیاف | معمولاً بیشتر | وابسته به میزان تابیدگی |
| احتمال باز شدن رشتهها | معمولاً کمتر | ممکن است بیشتر باشد |
| حفظ شکل هنگام جایگذاری | معمولاً مناسب | وابسته به نوع محصول |
| جذب مایعات | وابسته به جنس و ساختار | وابسته به جنس و ساختار |
| کاربرد | انواع درمانهای ترمیمی و پروتزی | انواع درمانهای ترمیمی و پروتزی |
هیچیک از این دو نوع نخ برای تمام بیماران و شرایط درمانی بهترین گزینه محسوب نمیشود. انتخاب نهایی باید بر اساس وضعیت بافت لثه و نیازهای درمان انجام شود.
راهنمای سایزبندی نخ زیر لثه دندانپزشکی
یکی از مهمترین عوامل در موفقیت کنار زدن لثه، انتخاب قطر مناسب نخ است. نخ بیش از حد نازک ممکن است فضای کافی ایجاد نکند و نخ ضخیمتر از اندازه مورد نیاز میتواند باعث وارد شدن فشار اضافی به بافت لثه شود.
سایزبندی نخ زیر لثه معمولاً از 000 تا 3 انجام میشود. با افزایش شماره، قطر نخ نیز معمولاً افزایش پیدا میکند.
| سایز نخ | ضخامت نسبی | کاربرد متداول |
|---|---|---|
| 000 | بسیار نازک | شیارهای کمعمق و نخ اول در تکنیک دو نخ |
| 00 | نازک | لثههای ظریف و حساس |
| 0 | نازک تا متوسط | برخی ترمیمهای زیبایی و دندانهای قدامی |
| 1 | متوسط | قالبگیری روکش و کنار زدن لثه در شرایط معمول |
| 2 | نسبتاً ضخیم | شیارهای مناسب برای جابهجایی بیشتر بافت |
| 3 | ضخیم | موارد منتخب با فضای کافی در شیار لثه |
توجه داشته باشید که سایزبندی و رنگ نخها در برندهای مختلف لزوماً یکسان نیست. بنابراین، دندانپزشک باید علاوه بر شماره نخ، مشخصات محصول و شرایط واقعی بافت لثه را بررسی کند.
چه عواملی در انتخاب سایز نخ رترکشن تأثیر دارند؟
انتخاب اندازه مناسب نخ کنارزننده لثه به عوامل مختلفی بستگی دارد که مهمترین آنها شامل موارد زیر است:
- عمق و عرض شیار لثه
- ضخامت و وضعیت سلامت بافت لثه
- موقعیت خط خاتمه تراش دندان
- وجود التهاب یا خونریزی
- نوع ترمیم و روش قالبگیری
- استفاده از تکنیک تکنخ یا دونخ
در لثههای نازک و حساس، معمولاً احتیاط بیشتری در انتخاب قطر نخ لازم است. همچنین در صورت وجود التهاب قابلتوجه لثه، ممکن است کنترل التهاب پیش از قالبگیری نهایی ضرورت داشته باشد.
نخ زیر لثه آغشته چیست؟
نخ زیر لثه آغشته یا Impregnated Retraction Cord، نوعی نخ رترکشن است که حاوی مواد شیمیایی برای کمک به کنترل خونریزی و ترشحات شیار لثه است.
برخی از این نخها از ابتدا به مواد مخصوص آغشته شدهاند و برخی دیگر توسط دندانپزشک، پیش از استفاده، با محلول مناسب آماده میشوند.
انواع مواد مورد استفاده در نخ زیر لثه آغشته
آلومینیوم کلراید: یکی از مواد رایج برای کنترل خونریزی خفیف و کاهش ترشحات شیار لثه است.
فریک سولفات: خاصیت کنترل خونریزی دارد، اما استفاده از آن باید با توجه به احتمال باقی ماندن رسوبات و تأثیر بر برخی مواد دندانپزشکی انجام شود.
اپینفرین: با انقباض عروق به کنترل خونریزی کمک میکند؛ با این حال، به دلیل احتمال بروز عوارض سیستمیک، از جمله افزایش ضربان قلب و فشار خون، برای استفاده روتین توصیه نمیشود.
انتخاب ماده مناسب باید با توجه به وضعیت سلامت عمومی بیمار، بیماریهای زمینهای، داروهای مصرفی و نوع درمان انجام شود.
تفاوت نخ آغشته و بدون ماده شیمیایی
نخ معمولی عمدتاً با ایجاد فشار مکانیکی، لثه را کنار میزند و به جذب مایعات کمک میکند. در مقابل، نخ آغشته علاوه بر اثر مکانیکی، از خاصیت ماده شیمیایی برای کنترل خونریزی و رطوبت بهره میبرد.
در شرایطی که لثه سالم است و خونریزی قابلتوجهی وجود ندارد، ممکن است استفاده از نخ معمولی کافی باشد. انتخاب نخ آغشته زمانی مطرح میشود که کنترل بیشتر خونریزی یا ترشحات ضرورت داشته باشد.
روش استفاده از نخ زیر لثه در دندانپزشکی
قرار دادن نخ زیر لثه یک اقدام تخصصی است که باید توسط دندانپزشک و با ابزار مخصوص انجام شود. این فرایند معمولاً پس از آمادهسازی دندان و پیش از قالبگیری یا اسکن دیجیتال صورت میگیرد.
دندانپزشک ابتدا وضعیت لثه و عمق شیار را بررسی میکند. سپس نخ مناسب را انتخاب کرده و با فشار کنترلشده در اطراف دندان قرار میدهد.
پس از ایجاد فضای کافی، نخ بر اساس تکنیک انتخابشده خارج میشود و مرحله ثبت جزئیات دندان انجام میگیرد.
تکنیک تکنخ (Single Cord Technique)
در این روش، یک نخ با قطر مناسب در شیار لثه قرار داده میشود. نخ پس از ایجاد فضای مورد نیاز، معمولاً پیش از قالبگیری خارج میشود.
این تکنیک میتواند در مواردی که جابهجایی محدودی از لثه لازم است، انتخاب مناسبی باشد.
تکنیک دونخ (Double Cord Technique)
در روش دونخ، ابتدا یک نخ نازکتر در قسمت عمقیتر شیار لثه قرار میگیرد. سپس نخ دوم با قطر بیشتر در بخش بالاتر گذاشته میشود تا فضای بیشتری برای ثبت مرز تراش ایجاد کند.
در قالبگیری متداول با این تکنیک، نخ دوم پیش از قالبگیری خارج میشود و نخ اول ممکن است تا پایان قالبگیری در محل باقی بماند. در پایان، دندانپزشک باید از خارج شدن کامل نخها اطمینان حاصل کند.
این روش در برخی درمانهای پروتزی که ثبت مرزهای زیر لثه دشوارتر است، کاربرد دارد.
آیا استفاده از نخ زیر لثه عوارض دارد؟
نخ زیر لثه دندانپزشکی در صورت استفاده صحیح، ابزاری کاربردی برای مدیریت بافت نرم محسوب میشود. با این حال، استفاده نادرست از آن ممکن است با عوارضی همراه باشد.
عوارض احتمالی شامل حساسیت موقت لثه، خونریزی، تحریک بافت، آسیب به اپیتلیوم شیار لثه و در برخی موارد تحلیل لثه است.
انتخاب نخ بیش از حد ضخیم، فشار زیاد هنگام جایگذاری، باقی ماندن طولانیمدت نخ در شیار و استفاده نامناسب از مواد شیمیایی میتواند احتمال آسیب را افزایش دهد.
احساس ناراحتی خفیف پس از انجام این مرحله ممکن است موقتی باشد؛ اما در صورت درد شدید، خونریزی مداوم یا تورم غیرعادی، مراجعه به دندانپزشک ضروری است.
آیا جایگزینی برای نخ کنارزننده لثه وجود دارد؟
امروزه علاوه بر نخ رترکشن، روشهای دیگری نیز برای مدیریت بافت لثه وجود دارند. خمیرهای کنارزننده لثه، سیستمهای فومی و در موارد منتخب، روشهای مبتنی بر لیزر از جمله این گزینهها هستند.
خمیرهای رترکشن میتوانند در برخی شرایط با فشار مکانیکی کمتر، فضای لازم را ایجاد کرده و به کنترل خونریزی کمک کنند.
با وجود این، انتخاب روش جایگزین به وضعیت بافت، موقعیت مرز ترمیم و نیازهای درمانی بستگی دارد. حتی در قالبگیری دیجیتال نیز ممکن است کنار زدن لثه برای ثبت دقیق مرز دندان ضروری باشد.
سؤالات متداول درباره نخ زیر لثه دندانپزشکی
۱. آیا قرار دادن نخ زیر لثه درد دارد؟
ممکن است بیمار هنگام قرارگیری نخ احساس فشار یا ناراحتی داشته باشد. میزان ناراحتی به حساسیت لثه، وضعیت بافت و روش جایگذاری بستگی دارد. در صورت نیاز، دندانپزشک از بیحسی موضعی استفاده میکند.
۲. نخ زیر لثه چند دقیقه در محل باقی میماند؟
در بسیاری از روشها، نخ برای حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه در شیار لثه باقی میماند. مدت دقیق استفاده به نوع نخ، ماده آغشتهکننده، شرایط بالینی و دستورالعمل سازنده بستگی دارد.
۳. نخ زیر لثه بافتهشده بهتر است یا پیچخورده؟
نخ بافتهشده معمولاً انسجام بیشتری دارد و احتمال باز شدن رشتههای آن کمتر است. با این حال، انتخاب نوع مناسب به وضعیت لثه، تکنیک درمان و تجربه دندانپزشک بستگی دارد.
۴. آیا برای لمینت دندان حتماً باید از نخ رترکشن استفاده کرد؟
خیر. استفاده از نخ در درمان لمینت به موقعیت مرز تراش، وضعیت لثه و نیاز به ثبت دقیق جزئیات دندان بستگی دارد. در برخی موارد، نیازی به کنار زدن لثه نیست.
۵. بهترین سایز نخ زیر لثه برای قالبگیری روکش چیست؟
سایز مشخصی برای تمام بیماران وجود ندارد. دندانپزشک بر اساس عمق شیار، ضخامت لثه و موقعیت خط خاتمه تراش، مناسبترین اندازه را انتخاب میکند.

جمعبندی
نخ زیر لثه دندانپزشکی یکی از ابزارهای مهم برای ثبت دقیق مرز دندان در درمانهایی مانند روکش، بریج و لمینت است. این نخ با کنار زدن موقت لثه و کمک به کنترل رطوبت، شرایط مناسبتری برای قالبگیری و ساخت ترمیم فراهم میکند.
نخهای بافتهشده، پیچخورده و حلقوی هرکدام ویژگیهای متفاوتی دارند. همچنین انتخاب سایز مناسب و استفاده از نخ آغشته یا معمولی باید متناسب با وضعیت بافت لثه و نیاز درمانی بیمار انجام شود.
اگر برای تجهیز مطب یا کلینیک دندانپزشکی خود به دنبال خرید محصولات باکیفیت و کاربردی هستید، فروشگاه دنتال آبی میتواند گزینههای متنوعی از تجهیزات، ابزار، مواد مصرفی و لوازم دندانپزشکی را پیش روی شما قرار دهد. همچنین با بررسی شرایط خرید اقساطی از دنتال آبی از طریق درگاه اسنپپی، میتوانید هزینه خرید محصولات مورد نیاز خود را متناسب با بودجهتان مدیریت کنید.
مزیت انتخاب دنتال آبی، دسترسی به تنوع بالایی از محصولات تخصصی دندانپزشکی، امکان مقایسه مشخصات و قیمت محصولات و بررسی گزینههای مختلف پیش از خرید است؛ ترکیبی که به دندانپزشکان و فعالان این حوزه کمک میکند تا تجهیزات و مواد مصرفی متناسب با نیاز خود را انتخاب کنند. برای اطلاع از شرایط خرید اقساطی، مبلغ و تعداد اقساط، نحوه ارسال و ضمانت محصولات، میتوانید جزئیات خرید را در فروشگاه اینترنتی دنتال آبی بررسی کرده و با انتخابی آگاهانه، محصولات مورد نیاز خود را تهیه کنید.